به نام خدا
کلام بین الادیان :
بحث کلام بین الادیان ومقایسه ی اعتقادات ادیان مختلف ازقدیم الایام وجود داشته و درواقع زیر مجموعه ی دین شناسی تطبیقی است .
حجیت درادیان :
یکی ازمسایلی بنیادین درهردینی مرجع حجیت واقتدار درمسایل اعتقادی است . یعنی این که سخن کدام شخص یا اشخاصی را دراین امور بدون چون وچرا پذیرفت . درهردینی چیزهای را به عنوان حجت ومرجع دینی معین کرده اند . شاید وجه تسمیه حجه الاسلام والمسلمین نیزهمین باشد .
حجیت دریهودیت :
اولین مرجع دریهودیت خداوند متعال است . وچون حضرت موسی (ع) فرامین الهی را به مردم می رسانده است پس بیانات آن حضرت نیز لازم الاتباع وحجت است .
تبیین بعضی ازمفاهیم :
1- یهودیت .
2- اسرائیل.
3- صهیونیسم .
4- تورات .
5- انجیل .
6- تلمود .
7- کاتولیک .
8- پروتستان .
9- ارتدکس .
یهودیت دین حضرت موسی (ع) است .
اسرائیل لقب حضرت یعقوب است یعنی کسی که پیروز شده است .
صهیون نام کوهی است که جایگاه حضرت سلیمان بوده است وصهیونیسم که گاه وبی گاه شنیده می شود نام یک عده انسان های تندرونژاد پرست وجنگ طلب است . البته صهیونیست های مسیحی تندرو تر ازصهیونیست های یهودی است .
تورات یعنی قانون .
انجیل یعنی بشارت .
کاتولیک یعنی جامع وجهانی .
پروتستان یعنی اعتراض .
ارتدکس یعنی سنت گرا.
تلمود همان سنت یهود است که در43 . جلد چاپ گردیده ومانند اصول وفروع کافی شیعیان است .
کاتولیک وپروتستان وارتدکس سه زیرمجموعه یا سه مذهب ازدین مسیحیت است .
درمورد بیانات حضرت موسی (ع) و کتاب مقدس آن بزرگوار امروزه دربین یهودیان اتفاق نظری وجود ندارد . باورشایع یهودیان این است که فقط پنج کتاب اول از مجموع سی ونه کتاب عهد عتیق کتاب آسمانی حضرت موسی است که به اسفار خمسه معروف است وآن را درکوه طور دریافت کرده است . مثلا درتلمود که به منزله کتب روائی آنان به شمار می رود این گونه آمده است :
موسی تورات را درکوه سینا دریافت کرد وآن را به یوشع سپرد ویوشع آن را به پیران دانشمند وپیران دانشمند به انبیاء وایشان به اعضای انجمن کبیر سپرد.
برخی ازدانشمندان یهود مانند ابراهیم بن عزرا (1164-1089م) انتساب تورات موجود را به حضرت موسی را قبول ندارد وادله ی رمزگونه برای آن آورده است که باروخ اسپینوزا (1677-1632م) ازادله ی رمز گونه ی او بهره گرفته است ومی گوید :
دردرون خود تورات شواهدی متعددی وجود دارد که نشان می دهد که نویسنده ی تورات حضرت موسی نیست . از جمله واقعه ی رحلت حضرت موسی درسفرتثنیه .
عهد عتیق سه بخش دارد :
1- بخش تاریخی که 17 کتاب یا سفر دارد .
2- بخش حکمت وشعر ومناجات که 5 کتاب یا سفردارد .
3- بخش نبییم یعنی پیش گویی ها که 17 کتاب یا سفر دارد . که درمجموع 39 کتاب یا سفر می شود .
ازهفده کتاب اول پنج تای آن به اسفارخمسه معروف است :
1- سفر پیدایش وتکوین .
2- سفرخروج .
3- سفرلاویان .
4- سفر تثنیه .
5- سفراعداد .
به هرحال یهودیت ارتدکس وسنت گرایان می گویند هم تورات مکتوب یعنی عهد قدیم ازطرف خداست وهم تورات شفاهی یعنی تلمود واقعا ازطرف خداست ولذا باید با احترام با آن ها برخورد شود ودخل وتصرفی درآن ها صورت نگیرد .
اما یهودیت اصلاح گرا برتحول تاکید می کنندومعتقدند که همه اش وحی نیست . بنابراین می توان تورات وتلمود را تغییر داد تا پاسخگوی مقتضیات زمان باشد .
واما یهودیت محافظه کار منزلت الهی تورات را تصدیق می کنند ولی می گویند تورات قابل دست کاری وتغییر است .
به هر حال آیین یهود به عنوان یک دین توحیدی مرجع وحجت بی چون وچرا را خداوند وفرامین او می داند که ازطریق حضرت موسی (ع) به مردم ابلاغ شده است .
اما این که متن مکتوبی که به عهد عتیق معروف است ویا سنتی که به تلمود مشهوراست مورد پذیرش می باشد یانه مورد اختلاف است . منتهی یهودیت ارتدوکس وحیانی بودن آن را کاملا پذیرفته است .
حجیت درمسیحیت :
ازآنجا که مسیحیت یک دین الهی است مسلم است که خداوند را مرجع وحجت بی چون وچرا می داند .
درمسیحیت درباره ی اصل حجیت کتاب مقدس هیچ اختلافی نیست اما درکیفیت آن بحث های مطرح گردیده است .
اما درباره ی حجیت کلیساها هم درمورد اصل حجیت آن بحث های وجود دارد وهم درباره ی کیفیت آن اختلاف نظرهای شکل گرفته است .
ازسه گروه اصلی مسیحیان یعنی کاتولیک ها وارتدکس ها وپروتستان ها . گروه پروتستان ها که اززمان جناب لوتر تاسیس شد کتاب مقدس را واضح وآشکار می دانند که نیاز به مفسر ندارد .آنان می گویند برای نجات فقط ایمان کافی ا ست وکتاب مقدس یعنی انجیل ها تنها مرجع معتبرهستند ونیازبه مفسر ومعلم ندارد وروح القدس هم درفهم آن ما را یاری می کند . اما مسیحیان کاتولیک که پاپ رهبرآن ها است وارتدکس ها می گویند :
کتاب مقدس بسیار مبهم ومشکل است وبدون یک مفسر معصوم یعنی کلیسا فهم آن ممکن نیست وانسان حق ندارد بدون مراجعه به کلیسا مستقیما کتاب مقدس را مورد مطالعه وعمل قراربدهد.
مسیحیان کاتولیک پاپ رم یا اسقف اعظم را معصوم می دانند .
درکشور ایتالیا شهری است به نام ( رم ) ودرداخل آن یک کشوری است به نام کشور واتیکان که مبلغان مسیحی را به گوشه وکنار جهان اعزام می کند .
گفته شد که کتاب مقدس بردو قسمت عهد عتیق وعهد جدید تقسیم می شود . عهدعتیق به بخش های :
1- تاریخی . که 17 کتاب دارد .
2- حکمت وشعر ومناجات . که 5 کتاب دارد .
3- نبییم . که 17 کتاب دارد تقسیم می شود. که درمجموع 39 کتاب می شود .
عهد جدید که به انجیل هم معروف است 27 . کتاب دارد درچهار بخش ذیل :
1- بخش اناجیل اربعه :
الف / متا .
ب / مرقص .
ج / یوقا .
د / یوحنا .
که به اناجیل اربعه معروف هستند و به سه تا انجیل اولی همنوا گفته می شود .
2- بخش اعمال رسولان که یک کتاب است .
3- بخش نامه ها ورساله که 21 کتاب است : چهارده نامه ازپولوس . یک نامه ازیعقوب . دو نامه ازپطروس . سه نامه ازیوحنا .یک نامه ازیهودا که درمجموع 21 کتاب می شود .
4- بخش مکاشفه ی یوحنا که یک کتاب بیشتر نیست.
اگر چه بیش ازصد انجیل نوشته شده است . اما سنت کلیسایی برهمین چهار تا انجیل یعنی ( متا ومرقص ویوقا ویوحنا ) توافق کرده اند وآن ها را حجت می دانند .
دومین عنصری که برای آن درآیین مسیحیت قائل به حجیت شده اند سنت کلیسایی است . دراویل شکل گیری مسیحیت این پرسش مطرح گردید که کدام شخص یا گروه می تواند مسیحیت واقعی را بیان کند ؟ این بحث زمینه ی حجیت کلیساها را مطرح کرد .
بنا براین آموزه ی حجیت کلیساها شکل گرفت . مراد این بود که رسولان اولیه را مسیح (ع) آموزش داده بود وآنها مشایخ را جانشین خود کرده بودند ومشایخ نیز به نوبه ی خود جانشینان خود را تعیین کرده بودند واین به صورت یک خط پیوسته ادامه داشته است وبه این صورت تعالیم اصلی دین دست نخورده حفظ شده است .
براساس این آموزه کلیسا ها ی که سلسله ی اسقف ها ی آن ها به مسیح می رسد عهده دار بیان احکام شرعی است وسخن آنان حجیت دارد .
بنا براین ازنظر مسیحیت سه چیز حجیت دارد :
1- خدا .
2- اناجیل .
3- کلیساها یا همان سنت .
حجیت دراسلام :
دردین اسلام مرجع بی چون وچرا خداوند است . اما در باره ی راه رسیدن به خدا ودستورات الهی اختلاف نظر وجود دارد .
ما از دو منظر می توانیم به حجیت دراسلام نگاه کنیم :
1- حجیت ومرجعیت درمباحث فقهی ( فرقه های فقهی ) .
2- حجیت ومرجعیت درمباحث اعتقادی وکلامی (فرقه های کلامی ).
ازدیدگاه شیعه ی امامیه منابع مهم چهارگانه : کتاب وسنت واجماع وعقل " حجت هستند . لکن حجیت قرآن وکتاب آسمانی یقینی است . وحجیت سنت وسخنان پیامبروائمه ی معصومین (ع) اگر چناچه به حد تواتربرسد یقینی است . عقل نیز دربعضی ازموارد مثل مستقلات عقلیه حجت است . اجماع علماء هم درصورتی حجت است که کاشف ازقول معصوم باشد .
اما ازنظر مذاهب اهل سنت عقل ارزشی زیادی ندارد وبه جای آن قیاس را مطرح کرده اند . گرچند ازمیان آنان مذهب حنفی بیشتر اهل قیاس هستند ومذاهب مالکی وحنبلی وشافعی بیشتر اهل عمل به ظواهرهستند .
اما درخصوص حجیت درمباحث اعتقادی وکلامی چهارگرایش اصلی وجود دارد :
1- سلفیه . که به محمد بن حنبل منسوب هستند وافرادی مانند ابن تیمیه حرانی دمشقی قرن هفتم ومحمد بن عبد الوهاب قرن دوازدهم که به وهابی مشهورند خود را ازپیروان صحابه وتابعین می دانند.سلفی ها همواره به ظواهر کتاب وسنت استناد نموده وازبه کارگیری عقل برای فهم متون دینی وتاویل آیات وروایات به شدت پرهیزمی کنند .
2- معتزله . ازدیدگاه معتزله عقل برای کشف وفهم مسایل اعتقادی وفهم متون دینی خیلی ارزشمنداست . تا جایی که اگر ظواهر آیات وروایات با عقل سازگاری نداشته باشد آن را تاویل می برند .
3- اشاعره . این گروه ازیک سوخود را پیرو احمد بن حنبل می دانند وازطرف دیگر می کوشند مسایل دینی واعتقادی را تبیین عقلانی نمایند . آنان چون به ظواهرکتاب وسنت تمسک می کنند عقل را به عنوان یک منبع مستقل نمی دانند .
4- امامیه . امامیه نص قرآن کریم را بالاترین ومهم ترین منبع دراموردینی می داند . گرچند دربعضی ازموارد عقل را مقدم می شمارد . ازمنظرامامیه ظواهر کتاب وسنت تا زمانی که مخالف صریح حکم عقل نباشد حجت است . امامیه سنت را اعم ازسنت نبوی وولوی می دانند درمسایل اعتقادی غیرازعقل کتاب وسنت وخبرمتواتر ونیزخبرواحد محفوف به قراین را نیز حجت می دانند . ازنظر امامیه اجماع بما هو اجماع حجت نیست مگر این که کاشف ازقول معصوم باشد . برخلاف نظر اهل سنت که اجماع بما هو اجماع را حجت می دانند .
حجیت درآیین هندو :
درآیین هندوئیزم منابع حجیت فروان است ودردوره های مختلف برآن افزوده شده است .
ادوارآیین هندو:
1- دوره ی پیش ازتاریخ ( یعنی چهارهزارسال قبل ازمیلاد ) یعنی شش هزارسال پیش که ازاین دوره اطلاعات زیادی دردست رس نیست . دراین دوره دین بومیان هندوستان حاکم بوده است . ازآنجاکه نبوتی دراین آیین وجود ندارد بنابراین سخنی هم که فرمان وخواست آن خدایان را مطرح کند وجود ندارد .
2- دوره ی ودایی که با ورود آریائی ها به سرزمین هند شروع گردید یعنی هزاوپانصد سال قبل ازمیلاد مردمانی که درشمال روسیه یعنی سیبری زندگی می کردند به نام آریایی ها یاد می شدند یکعده ی ازآنان به طرف ایران آمدند که در ایران آن زمان دین مغان وبعد دین زرتشت وجود داشته است . یکعده ی ازآنان به طرف هند رفتند . به هند قبلا سند گفته می شد .
آریایی ها حدود سی وسه خدا را پرستش می کردند وعقاید خود را درخلال یک سلسله سرود های مذهبی ابرازمی کردند . بعدا این سرودها را به صورت مکتوب درآوردند ونام آن را ( ودا ) گذاشتند وچهاتا وداشکل گرفت که به فارسی نیزترجمه شده است .
بنابراین ازنظرآنان اولین منبع وحجت مورد احترام خدایان وچهار تا کتاب به نام ودا است .
3- دوره ی براهمن ها . دردوره ی بعد مجموعه معارفی به نام ( براهمن) شکل گرفت که ازمنابع مهم ومقدس آیین هندو به شمار می رود . ودرواقع شرح وتفسیر( وداها) می باشد .
4- دوره ی اوپانیشادها . اوپانیشادها نیزمجموعه معارفی است که توسط براهمن هاوروحانیون اهل ریاضت هندی به وجود آمده است . این مجموعه یک نوع تفسیرعرفانی بروداهاست .
مجموعه معارفی نیزبه نام گیتا شکل گرفته است که بخشی ازرزمنامه ی مهابهاراته است ومثل شاهنامه ی فردوسی تالیف شده است وازجایگاه خاصی برخورداراست وازآن به عنوان یک کتاب دینی ومقدس یاد می شود . دراین کتاب سعی شده است تا اخلاص رابه عنوان تنها راه نجات ورستگاری بشریت معرفی کند .
دراکثر دوره ها طبقه ( براهمن) نیزدرکنار تقدس خدایان ومنابع دینی دارای تقدس بوده اند وبه عنوان مرجع دینی تلقی می شده اند .
آریایی ها مردم را به پنج دسته تقسیم می کردند :
1- براهمن ها وروحانیون .
2- فرماندهان وجنگ آوران .
3- بازرگانان وکشاورزان .
4- نوکران ورفتگران .
5- نجس ها که همان دراویدی های بومی بودند.
برخلاف ادیان توحیدی که حجیت پیامبران ازناحیه ی خداوند است . درآیین هندو نبوتی مطرح نیست ولذا منابع دینی آنان که مقدس تلقی می شود محصول دست خود آنان است وهرگزبه دید وحیانی به آنها نگاه نمی شود .
تثلیث درآیین هندو :
1- برهما . یعنی خالق وآفریدگارجهان .
2- ویسنو . یعنی خدای حافظ جهان .
3- شیوا . یعنی خدای مرگ .
حجیت درآیین بودا :
بودا حدود 500 سال قبل ازمیلاد درهندوستان (بخش نپال ) به دنیا آمد وازآیین هندو خارج گردید . پس از 12 سال ریاضت عقیده ی خاصی را ابراز کردند . بودا به معنی روشنی است .
بودا خدایان هندو را انکار کرده است . وی می گفته است برهما خالق جهان نیست . بلکه جهان ازلی وابدی است . همچنین تقدس وحجیت براهمن ها ووداها ازسوی بودا مورد انکار واقع شده است . اما درعوض منابع جدیدی درآیین بودا شکل گرفت که به ( کانون پالی) یا سه سبد معروف است .
سه سبد عبارتند از:
1- وینه پتکه . که بیانگر قواعد رهبانی است .
2- سوته پتکه . که گفتارهای بودا است .
3- ابی ذمه پتکه . که حاوی تفسیرهای فلسفی ازکلمات بودا است .
سه تا گرایش یا مذهب اصلی دربودا وجود دارد :
1- هینه یانه . به معنی چرخ بزرگ .
2- مهایانه . به معنی چرخ کوچک .
3- لاماهیم . که رهبرش دالای لاما می است . دالای لاما به دنبال جدایی تبت است که دراین اواخر چینی ها اورا به امریکا تبعید کردند .
کتاب مقدس بودا یعنی کانون پالی را روی تخته چوب های به ابعاد 5/5 سانت در50 سانت می نویسند .
بنابراین درآیین بود ا خدای وجود ندارد ازمنظر آنان عالم ازلی وابدی وسرای رنج است ومنابع حجیت آن نیز کانون پالی یا همان سه سبد است .
خدا درادیان :
بحث خدا در ادیان یک بحث اساسی است . ازاین نظر که آیا اصلا خدا وجود دارد یا ندارد ؟ اگر وجود دارد واحد است یا متعدد ؟ چه واحد وچه متکثر ومتعدد آیا الوهی است یا غیر الوهی و...
اگر این گرایش ها را بخواهیم روی یک محور فرضی ترسیم کنیم این گونه است :
1- توحید .2- چند خداباوری .3- خداباوری مطلق .3- شکاکیت .4- الحاد وانکار .
این یک کودک مسلمان آسیایی است که همه او را فراموش کرده اند!